Seljum reiknigetu, ekki bara rafmagn

Gervigreindarbyltingin er hafin og krefst gríðarlegrar orku. Á sama tíma og við horfumst í augu við yfirvofandi orkuskort hér á landi þurfum við að staldra við og spyrja okkur hvernig við hámarkum verðmæti þeirrar raforku sem við framleiðum. Undanfarin ár höfum við horft upp á erlent fjármagn skapa ævintýraleg verðmæti úr íslenskri orku. Til marks um það tók fjárfestingasjóðurinn Partners Group íslenska orku, margfaldaði rekstrarhagnað atNorth og seldi fyrirtækið nýlega á um fjóra milljarða Bandaríkjadala. Undirstaðan undir því ofurverðmati var rúmlega hundrað megavött af íslensku rafmagni og nokkur hundruð starfsmenn. Til að grípa þessi tækifæri þurfa stjórnvöld að sýna frumkvæði og mótandi iðnaðarstefnu með því að stýra okkur ofar í virðiskeðjuna. Tækifærið liggur í því að selja reiknigetu, eða „flops“, í stað þess að selja eingöngu kílóvattstundir til erlendra gagnavera.

Þetta er alls ekki gagnrýni á Landsvirkjun, þvert á móti. Fyrirtækið hefur skilað sínu af miklum myndarskap og starfar í dag nákvæmlega eftir því umboði sem því hefur verið falið. Ég hef mikla trú á að Landsvirkjun sé einmitt rétti staðurinn til að bera ábyrgð á því að færa Ísland inn í gervigreindarhagkerfið. Það er hins vegar verkefni stjórnmálanna, á vettvangi Alþingis, að endurmeta þetta umboð í ljósi breyttra tíma og veita fyrirtækinu það svigrúm sem þarf til að stíga inn á nýja markaði. Álagningin frá raforkuframleiðslu upp í gervigreindarreiknigetu er nefnilega gríðarleg. Í dag fær Landsvirkjun um 60 til 70 evrur fyrir megavattstundina frá stórnotendum, og jafnvel minna úr eldri samningum. Gagnaverin sem hýsa vélbúnaðinn selja aðstöðu og kælingu á sem samsvarar 150 til 300 dollurum á megavattstund. En þegar komið er að sjálfri reiknigetunni, þar sem endanlegir viðskiptavinir kaupa afnot af örgjörvum, er verðmæti sömu orku orðið eitt þúsund til þrjú þúsund dollarar. Við erum að horfa á fimmtán til fjörutíu og fimmfalda verðmætaaukningu þar sem Landsvirkjun fær aðeins fyrstu evrurnar en erlent fjármagn hirðir afganginn. Til marks um umfangið gæti eitt 57 megavatta gagnaver hér á landi, fullbúið nýjasta vélbúnaði, skapað 300 til 500 milljónir dala í tekjur á ári.

Við getum dregið dýrmætan lærdóm af stóriðjusögu okkar Íslendinga varðandi þetta. Málið snýst ekki um að gagnrýna álverin, heldur um að átta okkur á því hversu verðmætt það er að klóra sig upp virðiskeðjuna. Það dugar ekki að eiga aðeins hrávöruna; við þurfum einnig að eiga framleiðslutækin sjálf og afla þeirrar þekkingar sem þarf til að reka þau, jafnvel þó það sé á færi hins opinbera. Það starfa um 120 manns beint við gagnaverin hér á landi, en þau taka til sín 6 til 7 prósent af allri raforku þjóðarinnar. Það þýðir að það þarf tíu til tólf þúsund megavattstundir til að skapa eitt starf, sem er tvöfalt meiri orka á hvert starf en í áliðnaðinum. Þegar bein atvinnusköpun er jafn lítil og raun ber vitni skiptir sköpum að fanga fjárhagslega ábatann. Þegar yfirþjóðleg fyrirtæki eiga framleiðslutækin skapast alltaf rými fyrir milliverðlagningu, þar sem fjármagnið stýrir hvar skattsporið lendir og hagnaðurinn er færður úr landi. Ef við eigum og rekum okkar eigin gervigreindarinnviði tryggjum við að þessi gríðarlega verðmætaaukning verði eftir heima.

Þegar horft er til framtíðar verður að hafa í huga að það er bæði skortur á aðföngum og tækjum. Spár gera ráð fyrir 70 prósent líkum á raforkuskorti á Íslandi fyrir árið 2029 og Landsvirkjun hefur þegar þurft að skerða orku til stórnotenda. Á sama tíma er gríðarlegur skortur á vélbúnaði til gervigreindarreikninga og langir biðlistar eftir nýjustu örgjörvunum. Þessi mikla eftirspurn endurspeglast beint í stefnu Evrópu, sem er farin að horfa mikið inn á við. Evrópuþjóðir vilja ekki vera upp á bandarísk eða kínversk tæknifyrirtæki komnar þegar kemur að innviðum framtíðarinnar, og hugtakið gervigreindarfullveldi er á fleygiferð.

Dæmi um þetta er franska gervigreindarfyrirtækið Mistral. Orðrómur hefur verið uppi um að íslenska ríkið sé í viðræðum við fyrirtækið, en Mistral tilkynnti nýverið að það væri farið að safna hundruðum milljóna dala í lánsfé til að reisa eigin gagnaver og hefur þegar tryggt sér samninga um slíka uppbyggingu í Svíþjóð. Evrópa er að byggja upp sína eigin innviði. Í stað þess að útvega slíkum verkefnum eingöngu ódýrt rafmagn ætti Ísland að bjóða upp á raunverulegt gervigreindarfullveldi: Ríkisrekið gagnaver, knúið hreinni orku, í eigu og þágu almennings.

Þessi nálgun er í grunninn sama raunsæja pragmatíkin og Norðmenn beittu þegar þeir byggðu upp olíuiðnað sinn frá grunni og stýrðu auðlindinni alla leið á markað. Sú leið er algjörlega óumdeild í Noregi í dag. Það sem skapar hins vegar oft úlfúð og deilur um auðlindanýtingu hér á landi er erlent eignarhald á stórum atvinnufyrirtækjum og flókið skattaumhverfi þeirra. Að fela ríkisfyrirtæki uppbyggingu gervigreindarinnviða er pragmatísk leið til að stilla til friðar um auðlindirnar okkar. Með því tryggjum við að almenningur hagnist sem allra mest á eigin orku og við tökum stjórnina á okkar eigin framtíð í tækniheimi sem er að breytast á ógnarhraða.