# Vaxtatækið virkar seint & illa - jafnvel öfugt

2025-11-20

## Kenningin um vaxtahækkanir

*   Seðlabanki hækkar vexti.
*   Bankar og lánastofnanir fylgja á eftir.
*   Lán verða dýrari.
*   Fjárfestingum og verkefnum fækkar.
*   Fyrirtæki draga úr launahækkunum eða segja upp fólki.
*   Hagkerfið "kólnar".
*   Fólk hefur minna á milli handanna.
*   Neysla dregst saman.
*   Seljendur neyðast til að lækka verð til að halda í viðskipti.
*   Verðbólga mælist minni, sem er markmið Seðlabankans.

## Gallar og vandamál vaxtatækisins

*   **Bein áhrif til hækkunar:**
    *   Vextir þurfa að hækka mjög mikið til að hafa áhrif á eftirspurn.
    *   Kostnaður sem tekur mið af vöxtum (t.d. byggingarkostnaður) hækkar strax.
    *   Þessi kostnaðaraukning vegur þyngra og kemur fram fyrr en samdráttur í eftirspurn.
    *   Áhrifin núllast því út.

*   **Framboðshömlur:**
    *   Vaxtahækkanir hægja á eða stöðva verkefni.
    *   Framboð minnkar, t.d. á húsnæði.
    *   Minna framboð á húsnæði kemur í veg fyrir verðlækkanir og fækkar leiguíbúðum.
    *   Metnaður í uppbyggingu (t.d. hjá leigufélagi) minnkar vegna vaxtakostnaðar.

*   **Séríslenskur vandi (verðtrygging):**
    *   Þegar óverðtryggð lánaskilyrði þrengjast, flýr fólk yfir í verðtryggð lán.
    *   Verðtryggð lán halda fjármagnsflæði gangandi frá bönkum.
    *   Þetta flæði heldur uppi eignaverði, sem annars ætti að lækka.
    *   Eftirspurn verður þrjóskari en ella.
    *   Þrátt fyrir ábendingar hagfræðinga í mörg ár er verðtrygging enn leyfð.

*   **Nýtt fjármagn í umferð:**
    *   Hærri vextir auka vaxtagreiðslur ríkissjóðs af skuldum sínum.
    *   Þessar greiðslur verða að vaxtatekjum hjá þeim sem eiga ríkisskuldabréf.
    *   Þetta skapar nýtt fjármagn í hagkerfinu sem vinnur gegn "kælingunni".

## Aðrar lausnir í boði

*   **Þrenging lánaskilyrða:**
    *   Takmarka beint nýtt fjármagn sem þrýstir upp eignaverði.
    *   Seðlabankinn notar þetta nú þegar, en mætti gera mun meira.

*   **Útfösun verðtryggingar:**
    *   Tímabært er að afnema verðtryggingu alfarið.
    *   Seðlabankinn ætti að geta tekið þá ákvörðun sjálfur.

*   **Örvun framboðshliðar:**
    *   Einblína á að leysa vöruskort frekar en að draga bara úr eftirspurn.
    *   Ríki, stéttarfélög og lífeyrissjóðir geta gert meira til að tryggja framboð á íbúðum.
    *   Nota umfangsmeiri búsetu-úrræði til að halda verði niðri.

*   **Markaðseftirlit og verðstýring:**
    *   Hafna þeirri hugmynd að markaðir virki best án afskipta.
    *   Markaður án eftirlits er eins og fótbolti án dómara.
    *   Koma á tækjum eins og "leigubremsu".
    *   Efla samkeppniseftirlit, neytendavernd og eftirlit með samráði.
    *   Þetta er besta lyfið við þrálátri og víðtækri verðbólgu.